پژوهش های برنامه و توسعه

پژوهش های برنامه و توسعه

دلالت‌های سیاستی نظریه جهش اقتصادی برای ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه تهران
2 استادیار، دپارتمان حکمرانی انرژی و اقلیم، دانشکده حکمرانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
این مقاله با هدف بررسی دلالت‌های سیاستی نظریه جهش اقتصادی برای ایران تدوین شده است. در ابتدا، چارچوب نظریه جهش اقتصادی در مکتب شومپیتر تبیین می‌شود؛ جایی که تأکید بر نقش نوآوری، یادگیری و توسعه قابلیت‌های فناورانه به عنوان راهکارهای اصلی رهایی از تله درآمد متوسط مطرح است. براین اساس، صرف تقلید از کشورهای پیشرفته نمی‌تواند منجر به جهش اقتصادی شود و کشورها باید با خلق مسیرهای جدید و بهره‌گیری از پنجره‌های فرصت فناورانه، مسیر رشد خود را متمایز سازند. در بخش دوم، با مرور نظام‌مند مطالعات داخلی، وضعیت ایران از منظر شاخص‌های جهش اقتصادی تحلیل شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد ایران به مرحله جهش اقتصادی نرسیده و وارد تله درآمد متوسط نیز نشده است. سیاست‌های کنونی کشور بیشتر افقی و کلی بوده و کمتر به صنایع خاص و فناوری‌های با چرخه عمر کوتاه توجه شده است. همچنین، محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها و ضعف تعامل میان بازیگران اصلی نوآوری از چالش‌های جدی محسوب می‌شود. ایجاد زمینه همکاری میان بازیگران مختلف در حوزه تحقیق و توسعه، تأکید بر سیاستهای عمودی (صنعت خاص) در سیاستگذاری، طراحی سازوکارهای دور زدن تحریم در همکاریهای فناورانه، اولویت بندی صنایع در اسناد مربوطه (از قبیل سند سیاست صنعتی) با تأکید بر سیاست‌های عمودی (صنعت خاص) و انتخاب فناوری براساس شاخصهای جهش از مهمترین سیاست‌های پیشنهادی مطالعه حاضر است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Policy implications of the economic Economic Catch-up theory for Iran

نویسندگان English

Roohollah Kohan hoosh Nejad 1
Seyyed Mahdi Pakzat 2
1 University of Tehran
2 Department of Energy and Climate Governance, Faculty of Governance, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

This article aims to examine Iran’s economic policymaking based on the theory of economic catch-up and to provide policy implications for overcoming the current situation. Initially, the framework of the economic catch-up theory in the Schumpeterian school is explained, emphasizing the roles of innovation, learning, and the development of technological capabilities as key strategies for escaping the middle-income trap. Accordingly, mere imitation of advanced countries cannot lead to an economic catch-up; instead, countries must create new pathways and leverage technological opportunity windows to distinguish their growth trajectories. In the second part, through a systematic review of domestic studies, Iran’s status is analyzed in terms of economic catch-up indicators. The analysis identifies three main challenges for Iran: failure to achieve the catch-up stage based on primary indicators, the divergence of Iranian industries from the catch-up and path-creation stage, and differences in industrial targeting between Iran and selected developing countries. The study proposes several key policy recommendations: Fostering collaboration among various actors in research and development, emphasizing vertical (industry-specific) policies in policymaking, designing mechanisms to circumvent sanctions in technological collaborations, prioritizing industries in relevant documents (such as the industrial policy document), Selecting technologies based on catch-up indicators. These recommendations are highlighted as essential for enabling Iran’s economic catch-up and achieving sustainable growth.

کلیدواژه‌ها English

Economic Catch-up
Innovation
Policymaking
Iran

. کتاب

لی، کئون. (1399). هنر جهش اقتصادی: موانع، میان‌برها و پرش در سیستم‌های نوآوری. ترجمه حمید پاداش، روح‌اله کهن‌هوش‌نژاد. تهران: موسسه غیرانتفاعی مطالعات دین و اقتصاد، نهادگرا‏.
باقری مقدم، ناصر (1397)، طراحی چارچوب مفهومی جهت تدوین سیاست های جهش فناورانه در ایران، مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور.

2. مقاله

احمدوند، عماد، سلامی، رضا، طباطبائیان، حبیب الله، و بامداد صوفی، جهانیار. (1397). «پنجره فرصت‌های همپایی فناوری نانوالیاف در ایران از منظر نظام بخشی نوآوری». مدیریت نوآوری، 7(3)، 1-28.
احمدوند، عماد، سلامی، سیدرضا، بامداد صوفی، جهانیار، و طباطبائیان، سیدحبیب ا.... (1397). «بررسی و تبیین الگوی سیاست‌های دولتی در هم‌پایی فناوری نانوپوشش‌ها در ایران». سیاستگذاری عمومی، 4(1)، 36-60. doi: 10.22059/ppolicy.2018.66848
افتخاری طرقی حسن، کزازی ابوالفضل، امیری مقصود، قاضی نوری سید سروش (۱۴۰۳). «چارچوب توسعه صنایع پایین‌دستی صنعت پتروشیمی با تمرکز بر مدیریت پنجره‌های فرصت همپایی». مطالعات راهبردی در صنعت نفت و انرژی.; ۱۵ (۶۰) :۲۰۱-۲۲۶
جعفرنژاد چقوشی، احمد، ثقفی، فاطمه، مجیری، فاطمه، و فخیمی، محمد امین. (1401). «شناسایی خلاءهای صنعت زیست داروی کشور جهت تکمیل فرارسی : رویکرد مطالعه تطبیقی». بهبود مدیریت، 16(2)، 96-130. doi: 10.22034/jmi.2022.332032.2752
حیدری، علی، منطقی، منوچهر، نادری، فخرالدین، و اسمعیلی گیوی، محمدرضا. (1398). «ارائه چارچوبی مفهومی برای همپایی فناورانه موتورهای توربوفن تجاری در ایران با بهره‌گیری از رویکرد فراترکیب». بهبود مدیریت، 13(1)، 32-61.
خلیلی، ایمان، شیرازی، بابک، و سلطان زاده، جواد. (1398). «مطالعه تاریخی صنعت فولاد در ایران؛ کاربرد چارچوب همپایی فناورانه در محصولات و سامانه‌های پیچیده». بهبود مدیریت، 13(1)، 62-90.
دسترنج، نسرین، قاضی نوری، سید سپهر، ثقفی، فاطمه، و حسن زاده، علیرضا. (1395). «تغییر ساختاری در ره نگاشت فناوری برای کشورهای دنباله رو». بهبود مدیریت، 10(1)، 5-31.
دقایقی، علی، جعفرنژاد، احمد، و باقری مقدم، ناصر. (1400). «شکل گیری قابلیت های فناورانه برای فرارسی در محصولات پیچیده : تجهیزات حفاری انحرافی چاه های نفت و گاز». مدیریت توسعه فناوری، 9(2)، 13-45. doi: 10.22104/jtdm.2021.4050.2440
رحمانی، سوما، و صفدری رنجبر، مصطفی. (1399). «درونی سازی پنجره های فرصت با هدف همپایی فناورانه مبتنی بر گذار پایدار: توربین های بادی در ایران». مدیریت نوآوری، 9(4)، 7-34.
شهرزاد، سید زروان، حامدی، محسن، و محمدی، مهدی. (1396). «همپایی دوسطحی در صنعت ساخت نیروگاه های حرارتی ایران». سیاست علم و فناوری، 10(1)، 69-83.
صابر، علی، الهی، شعبان، مجیدپور، مهدی، شایان، علی، و صاحبکارخراسانی، سیدمحمد. (1397). «تحلیل تلاش های فرارسی فناورانه بنگاه های زیست داروی ایران». سیاست علم و فناوری، 10(4)، 49-63. doi: 10.22034/jstp.2019.10.4.539574
صفدری رنجبر، مصطفی. (1401). «مفهوم پردازی مرجعیت فناورانه از منظر فرارسی فناورانه؛ شاخص‌ها، الزامات و راهکارهای سیاستی». رهیافت، 32(4)، 65-84. doi: 10.22034/rahyaft.2023.11416.1427
صفدری رنجبر، مصطفی، رحمان سرشت، حسین، منطقی، منوچهر، و قاضی نوری، سید سروش. (1395). «پیشران های کسب و ایجاد قابلیت های فناورانه ساخت محصولات و سامانه های پیچیده در بنگاه های متاخر: مطالعه موردی شرکت توربوکمپرسور نفت (OTC مدیریت نوآوری، 5(3)، 1-26.
صفدری رنجبر، مصطفی، رحمان سرشت، حسین، منطقی، منوچهر، و قاضی نوری، سید سروش. (1397). «واکاوی پنجره های فرصت یادگیری فناورانه در صنایع با محصولات و سامانه های پیچیده در کشورهای متاخر: صنعت توربین های گازی در ایران». مدیریت توسعه فناوری، 6(3)، 9-40. doi: 10.22104/jtdm.2019.3085.2058
صفدری رنجبر، مصطفی، رحمان سرشت، حسین، و قاضی نوری، سید سروش. (1398). «واکاوی رژیمهای فناورانه، سیاستی و بازار در صنایع با محصولات و سامانه های پیچیده: صنعت توربینهای گازی». بهبود مدیریت، 13(4)، 1-28.
صفدری رنجبر، مصطفی، علیزاده، پریسا، و الیاسی، مهدی. (1399). «تحلیل ظرفیت قانونی ایران برای پشتیبانی از یادگیری و فرارسی فناورانه: مطالعه‌ای تطبیقی با تجارب موفق بین‌المللی». بهبود مدیریت، 14(3)، 47-72. doi: 10.22034/jmi.2020.117987
طریقی، سینا، و شوال پور، سعید. (1400). «فرارسی فناورانه در صنعت اکتشاف و تولید نفت با رویکرد یادگیری و توسعه توانمندی‌های فناورانه (بخش ازدیاد برداشت نفت در ایران)». مدیریت توسعه فناوری، 9(2)، 47-89. doi: 10.22104/jtdm.2021.4566.2672
عباسی, مهدی و سراج زاده, سیدحسین . (1394). «مسائل روش شناختی در مرور نظام مند همراه با ارزیابی مقالات ایرانی مبتنی بر این روش». مجله مطالعات اجتماعی ایران, 9(3), 132-160.
فارسی، ابوالقاسم، منطقی، منوچهر، فارسیجانی، حسن، و والمحمدی امامچائی، چنگیز. (1400). «همپایی فناورانه در صنایع مبتنی بر سامانه های پیچیده ، مطالعه موردی صنعت پتروشیمی ایران». بهبود مدیریت، 15(1)، 1-38. doi: 10.22034/jmi.2021.127826
فارسی، ابوالقاسم، منطقی، منوچهر، فارسیجانی، حسن، و والمحمدی، چنگیز. (1401). «ترسیم ره نگاشتی برای تسهیل و تسریع وقوع همپایی فناورانه در صنعت پتروشیمی ایران». بهبود مدیریت، 16(2)، 1-34. doi: 10.22034/jmi.2022.312675.2689
فارسی، ابوالقاسم، منطقی، منوچهر، فارسیجانی، حسن، والمحمدی، چنگیز. (1402)، «همپایی فناورانه رویکردی پایدار در جهت کسب مزیت رقابتی( مطالعه موردی صنعت پتروشیمی ایران)» .پژوهش‌های مدیریت راهبردی ،88 (29)، ،151-180.
فخیمی، محمدامین، و ثقفی، فاطمه. (1401). «چالش‌های فرارسی فناورانه در صنعت هسته‌ای و توسعه الگوی قابلیت‌سازی در این صنعت». سیاست علم و فناوری، 15(2)، 1-20. doi: 10.22034/jstp.2022.13936
فقیه میرزایی، سمیه، رضوی، محمدرضا، غفاری، فرهاد، و شفیعا، محمد علی. (1400). «ارزیابی توانمندی‌های فناورانه و نوآورانه بنگاه‌های صنعت پلاستیک ایران: موانع رسیدن به پیشروها (فرارسی)». مدیریت توسعه فناوری، 9(2)، 225-266. doi: 10.22104/jtdm.2021.4583.2682
کلانتری، اسماعیل، و مجیدپور، مهدی. (1400). «تئوریزه کردن مبانی نظریۀ اقتصاد مقاومتی، به عنوان نظریۀ اقتصادی انقلاب اسلامی، بر اساس نظریۀ هم‌پایی فنّاورانه (مطالعۀ چند موردی: کرۀ جنوبی، چین و ایران)». فصلنامه علمی پژوهش‌های انقلاب اسلامی، 10(3)، 191-221. doi: 20.1001.1.23222573.1400.10.3.9.3
کهن هوش نژاد، روح اله، پاک‌ذات، سیدمهدی، محمدیان امیری، رضا، و هادی نژاد، فرهاد. (1402). «اولویت‌بندی صنایع ایران براساس شاخص‌های جهش اقتصادی». پژوهش های برنامه و توسعه، 4(2)، 103-124. doi: 10.22034/pbr.2023.386558.1313
مجیری، فاطمه، شیخ، علیرضا، پاینده مهر، برنا، و مجیدپور، مهدی. (1398). «الگوی توسعه درونزای صنعت زیست داروی کشور: مطالعه موردی شرکت سیناژن». بهبود مدیریت، 13(1)، 91-120.
ملکی کرم آباد، محمد مهدی، آقاجانی، حسنعلی، منطقی، منوچهر، و عبدی، بهنام. (1398). «مفهوم‌پردازی همپایی فناورانه در صنایع دریایی بخش دفاع». فصلنامه مدیریت نظامی، 19(76)، 69-102. doi: 10.22034/iamu.2020.43078
ملکی کرم آباد، محمد مهدی، منطقی، منوچهر، و عبدی، بهنام. (1400). «شناسایی و تبیین عوامل حیاتی موفقیت فرارسی فناورانه در صنایع دریایی بخش دفاع جمهوری اسلامی ایران». مدیریت توسعه فناوری، 9(2)، 197-224. doi: 10.22104/jtdm.2021.3935.2387
ملکی کرم آباد، محمدمهدی، آقاجانی، حسنعلی، منطقی، منوچهر، و عبدی، بهنام. (1399). «تبیین نقش آموزش عالی در همپایی فناورانه صنایع بخش دفاع». آموزش علوم دریایی، 7(20 )، 19-30. SID. https://sid.ir/paper/262010/fa
مومنی راد, اکبر. (1392). «تحلیل محتوای کیفی در آیین پژوهش: ماهیت، مراحل و اعتبار نتایج». فصلنامه اندازه گیری تربیتی, 4(14), 187-222.
مینائی، محمدرضا، الهی، شعبان، مجیدپور، مهدی، و منطقی، منوچهر. (1399). «چگونه ویژگی‌‌های صنعت بر فرارسی فناورانه بنگاه دیرآمده تاثیر می‌‌گذارد؟ موردکاوی یک بنگاه خودروسازی ایرانی». سیاست علم و فناوری، 13(3)، 47-66. doi: 10.22034/jstp.2020.12.3.1259
نقی زاده، رضا. (1400). «چارچوب سیاستی فرارسی فناورانه در واحدهای صنعتی مناطق کمتر برخوردار در ایران». مدیریت توسعه فناوری، 9(2)، 267-296. doi: 10.22104/jtdm.2021.4670.2721
نوذری، حامد، صادقی، محمدابراهیم، و فلاح، محمد. (1400). «اولویت بندی حوزه های کاربرد فناوری اینترنت اشیا در ایران: فرصتی برای هم پایی اقتصادی». سیاست نامه علم و فناوری، 11(4 (پیاپی 37) )، 45-61. doi: 20.1001.1.24767220.1400.11.4.3.7
الیاسی، مهدی، منطقی، منوچهر، بامداد صوفی، جهانیار، و میرباقری، سید محمد. (1397). «بررسی راهبردهای همپایی شرکت‌های نوظهور در صنعت هوایی و دلالت‌هایی برای صنعت هوایی ایران». بهبود مدیریت، 12(4)، 118-136.
یدائی امناب، مسعود، ثقفی، فاطمه، محقر، علی، جعفرنژاد چقوشی، احمد، و قاضی نوری، سید سپهر. (1400). «شناسایی سازوکارهای اثرگذاری توانمندی‌های سطح بالاتر برای ایجاد یا ارتقا توانمندی‌های فناورانه بنگاه دیرآمد در مسیر فرارسی فناورانه: مطالعه موردی یک بنگاه خودروسازی ایرانی». مدیریت توسعه فناوری، 9(2)، 91-128. doi: 10.22104/jtdm.2021.4629.2713
یوسفی، علی، شهبازی، میثم، صفدری رنجبر، مصطفی، قاضی نوری، سپهر، و منطقی، منوچهر. (1401). «تحلیل چندسطحی عوامل موثر بر همپایی فناورانه در صنعت نرم افزارهای بانکی؛ یک شرکت ایرانی توسعه دهنده نرم افزارهای بانکی». بهبود مدیریت، 16(2)، 35-64. doi: 10.22034/jmi.2022.332329.2754

3. منابع لاتین

Baldwin، R. (2016). The Great Convergence. Cambridge، MA: Harvard University Press.
Hidalgo، C. A.، B. Klinger، A.-L. Barabási، and R. Hausmann. (2007). “The Product Space Conditions the Development of Nations.” Science، 317 (5837): 482–487. doi: 10.1126/science.1144581
Kim، Y. K.، K. Lee، W. G. Park، and K. Choo. (2012). “Appropriate Intellectual Property Protection and Economic Growth in Countries at Different Levels of Development.” Research Policy، 41 (2): 358–375. doi: 10.1016/j.respol.2011.09.004
Lee، K.، S.-J. Cho، and J. Jin. (2009). “Dynamics of Catch-Up in Mobile Phones and Automobiles in China: Sectoral Systems of Innovation Perspective.” China Economic Journal، 2 (1): 25–53.
Lee, Keun. (2019). The Art of Economic Catch-up: Barriers, Detours and Leapfrogging in Innovation Systems. Cambridge University Press.
Lee، Keun (2013). Schumpeterian Analysis of Economic Catch-up: Knowledge، Path-Creation، and the Middle-Income Trap. Cambridge: Cambridge University Press.
Lin، J. Y. (2012). The Quest for Prosperity: How Developing Economies Can Take Off. Princeton: Princeton University Press.
Luo، J. (2005). “The Growth of Independent Chinese Automotive Companies.” Cambridge، MA: International Motor Vehicle Program، MIT.
Malerba، F.، &  Nelson،  R.  (2011). Learning and   catching   up   in   different   sectoral   systems: evidence    from    six    industries. Industrial    and Corporate Change، 20(6)، 1645-1675. doi.org/10.1093/icc/dtr062
Park، K.-H.، and K. Lee. (2006). “Linking the Technological Regime to the Technological Catch-Up: Analyzing Korea and Taiwan Using the US Patent Data.” Industrial and Corporate Change، 15 (4): 715–753. doi: 10.1093/icc/dtl016
WIPO (2023). World Intellectual Property Indicators. https://www.wipo.int
World Bank (2023). World Development Indicators. https://data.worldbank.org
OECD (2022). Main Science and Technology Indicators. https://www.oecd.org/sti/msti.htm
UNIDO (2022). Industrial Development Report. https://www.unido.org/resources-publications